HERMAN MAKKINK – De Vlindermolen

                                                       grof metselwerk                 'Oude Grond' - Spinozahof

Bij het binnenrijden van de wijk Nieuw Sloten kan je niet om het beeld De  Vlindermolen uit 1998 van Herman Makkink heen. Toch zal het moeten want het staat midden op een verkeersrotonde. De basis van dit opmerkelijke bouwwerk aan de Anderlechtlaan/Sloterweg, bestaat uit een halve gemetselde bol met daarboven een rieten molenvorm. Bovenop deze ‘molen’ is als het ware een vlinder neergestreken. Deze vlindervorm kan ook gezien worden als afgeknotte molenwieken, waardoor het moleneffect nog versterkt wordt.

In veel beelden van Makkink heeft het metselwerk een belangrijke rol. Hij heeft een voorliefde voor ruïnes. Zijn beelden refereren hiernaar, temeer omdat hij het voegwerk heel erg ruw laat en het de bedoeling is dat zijn beelden in de loop van de tijd overwoekerd wordt door mossen en planten. Niet iedereen vindt zijn werk mooi. Zo moest op de Spinozahof (achter de Sarphatistraat) zijn sculptuur ‘Oude Grond’ verdwijnen omdat ‘Het Monster’ volgens de buurtbewoners het licht wegnam en het uitzicht  beperkte.

HARTMUT WILKENING – Players and Supportes

Op 18 maart 1900 werd in café Oost-Indië aan de Kalverstraat de voetbalvereniging AJAX opgericht. De club huurde  ‘aan de overkant van ’t IJ’ (zoals de bewoners ten zuiden van het IJ Amsterdam Noord noemen) een veldje in de Buiksloterham. De Ajacieden moeten dus de pont nemen om te gaan voetballen. Omkleden doen ze in het Tolhuis. Omdat de stad steeds verder oprukt moet Ajax na zeven jaar Amsterdam Noord verlaten. De club huurt twee velden in de Watergraafsmeer aan de Middenweg. Het stadion ‘De Meer’ wordt daar pas in 1934 gebouwd.

Bij de 'oude kleedkamer' van Ajax, Buiksloterweg bij het Tolhuis, staat een beeld van vier bronzen figuren die aan het voetballen zijn: Players and Supporters van Hartmut Wilkening. De figuren verwijzen naar vrijetijdsbesteding zoals de kleding van de figuren laat zien: trui, lange broek en blote voeten. Eén van de vier beelden is overigens verdwenen. Ik heb geen idee of dit tijdelijk is of dat het beeld gestolen is.

HILDO KROP - brug 348 (over de Schinkel) Zeilstraat/Hoofddorpweg

                                                                            bolwerk met robbenkop

                                                                                borstwering met reliëf

oude situatie (foto uit 1986)

                                                                                     Robbenkop

                                                                            visser met tros touw

                                                                           man die schip voortboomt

                                                                 reliëfs: vrouwelijk naakt en ster, Harpoenier op walviskop

Voor iemand die de Zeilbrug tegenwoordig oversteekt, is het moeilijk voor te stellen dat tot in de jaren twintig van de vorige eeuw aan de ene kant van de Schinkel de stad en aan de andere kant het platteland lag. Door de uitdijende stadsbevolking van Amsterdam werd in 1921 de landelijke gemeente Sloten geannexeerd. Hier was een overvloedige hoeveelheid bouwgrond beschikbaar. De Hoofddorppleinbuurt kwam vervolgens grotendeels van 1925 tot 1934 tot stand. Voor een goede verbinding tussen de nieuwe wijk en de oude stad werd over de Schinkel een brug ontworpen. Deze brug, die de Zeilstraat met de Hoofddorpweg verbindt, werd in 1927 gebouwd als een basculebrug naar een ontwerp van Piet Kramer. In 1966 werd de brug verbreed waarbij helaas het originele brugwachtershuisje werd afgebroken omdat het letterlijk in de weg kwam te staan. Een kleine dertig jaar later (oktober 1995) concludeerde de Dienst Infrastructuur dat de brug ‘op’ was. ‘Onherstelbaar versleten, verouderd en onbetrouwbaar’. Voor de gemeente was het duidelijk dat er moest worden ingegrepen en wel onmiddellijk. Uit verschillende opties werd in 1999 besloten dat de nieuwe brug een ophaalbrug moest worden. De Amsterdamse School-stijl van Kramer zou hierbij plaats maken voor een modern ontwerp. Bij de verschillende organisaties die zich hadden ingezet voor het behoud (of reconstructie) van de oude brug bestond de behoefte om in ieder geval het beeldhouwwerk van Hildo Krop te handhaven in de nieuwe brug. De architect Henk Meijer voldeed gelukkig aan dit verzoek zodat alle bouwsculpturen van Krop – dekzerken, bolwerkbekroningen, reliëfs – terug werden geplaatst. Maar in tegenstelling tot de oorspronkelijke situatie zijn de bolwerken verplaatst naar de kadekanten. De gebeeldhouwde ‘robbenkoppen’ staan dus nu aan het begin van de brug en niet meer zoals voorheen bij het bewegende brugdeel. De drie robbenkoppen hebben aan de keerzijden verschillende voorstellingen: visser met tros touw, zeilschip en man die schip voortboomt. In de kademuur zijn de drie reliëfs herplaatst: vissen, harpoenier op walviskop, vrouwelijk naakt en ster.

NIC JONK - Sirene

In de Anne Frankstraat, vlakbij de IJ-tunnel, staat voor de brandweerkazerne een beeld uit 1976 dat Sirene heet. Toepasselijker kan het niet.  De beeldhouwer van dit werk, Nic Jonk, is voornamelijk bekend geworden als maker van sierlijke en voluptueuze sculpturen, waarvan er nogal wat in Nederland staan. Gratie en kracht kenmerken deze bronzen met hun mythologische thema's.

HENK VAN BENNEKUM – Horizontaalbeeld

In de Hugo de Vrieslaan bij de Pasteurstraat staat (eigenlijk ligt) een Horizontaalbeeld van Henk van Bennekum. Dit beeld uit 1987 fascineert mij al jaren. Als je er snel langs fietst en je op het beeld focust ontstaat er een soort film van een piramide die langzaam uit de grond omhoog komt. Ook is het een beeld met verwarrend perspectief: als je links van het beeld staat en er langs kijkt is het totaal anders dan vanaf de rechterkant. Een spannend beeld!

HANS ’T MANNETJE – Twee Sfinxen

In het Wertheimpark staan bij de ingang Twee Sfinxen van marmer van Hans ’t Mannetje (1944). In het midden van de negentiende eeuw stond er bij de ingang van het park ook al een hek met sfinxen, maar deze originele mensdieren waren van zink. Oorspronkelijk was het park een concerttuin als onderdeel van het theater de Parkzaal. Johannes Brahms heeft hier nog gedirigeerd. In 1882 werd de Parkzaal afgebroken en vervangen door de Parkschouwburg. De schouwburg hield het helaas niet lang uit en ging na twintig jaar failliet Het gebouw werd in 1912 gesloopt. De parktuin kreeg de naam van de bankier, politicus en filantroop Abraham Wertheim (1832-1897). De zinken sfinxen waren na de tweede wereldoorlog dermate vervallen, dat ze van het hek werden verwijderd. In de jaren zeventig van de vorige eeuw vroegen de buurtbewoners aan de gemeente om nieuwe sfinxen te plaatsen. De gemeente vond dat echter te duur. Op hoge poten schreven de buurtbewoners in 1977 een brief aan de toenmalige burgemeester Polak: “Namens de bewoners van de Plantage, die in de jaren 1940-1945 ontluisterd en vervallen is, delen wij U mede, dat wij ons op erbarmelijke wijze afgescheept voelen door het Gemeentebestuur van Amsterdam … het is een bittere pil voor de veelal oudere en diepgewortelde bewoners, die het ene na het andere stuk versiering zien verdwijnen en terecht het gevoel krijgen dat hun buurt alleen nog maar dient als doorgaande route Oost – Noord en als verschroeide hondenuitlaatplaats voor half Amsterdam …”

In 1982 kreeg de buurt van de Gemeente Amsterdam bij het 300-jarige bestaan van de Plantage,  twee nieuwe marmeren sfinxen ten geschenke.

PAUL KONING – Bolgewas

Dit leuke beeldje uit 1969 van beeldhouwer Paul Koning (1916-1998) staat in het Oosterpark bij de vijver. Het beeldje lijkt om zijn naam te moeten glimlachen.

Dit Bolgewas heeft al eerder in het Oosterpark gestaan, maar dan in een betonnen uitvoering. De jeugd vond het echter nodig om dit kopje nog een kopje kleiner te maken. Deze bronzen versie houdt het gelukkig langer uit.

TOM CLAASSEN - Pontus

Van de beeldhouwer Tom Claassen staat op de Ruyterkade achter het Centraal station een grote kunsthond. Tom Claassen is bekend door zijn dierenbeelden. Iedereen kent de groep olifanten langs de A6. Het oppervlak van de beelden, de huid, is het hoofdthema in het werk van Claassen. Het werk nodigt uit tot aanraken en is altijd oog in oog met de beschouwer geplaatst, vrijwel nooit op een sokkel. De karikatuur keert ook steeds terug, de vormen zijn overdreven, soms stripachtig. Over kunst in de openbare ruimte heeft hij eens gezegd: 'Je probeert het toegankelijk te maken, als de mensen er niets van begrijpen heb je je doel gemist en is het ook niet leuk. Een beetje lief, dat mag best. De omgeving is dus heel erg belangrijk en ik kan het niet nalaten om het ook leuk te maken.'

Het idee voor een hond ontstond door het houten hok dat bij de ponten geplaatst is om de reiziger voor het tijdelijk hoogteverschil tussen het drijvende pontplatform en de kade te beschermen. Deze houten constructie heeft veel weg van een hondenhok. Voor de komst van de hond is het hok omgetoverd tot een echt hondenhok, compleet met dakbedekking.

Na de onthulling in december 2007, zijn kleine minihondjes uitgereikt aan reizigers. Aan dit hondje hing een label met de oproep om de hond een naam te geven. Het is dus Pontus geworden.

JAN MEEFOUT - Water, aarde en lucht

                                           gipsmodel

                                           gipsmodel (detail)

Gisteren was ik in Scheveningen in het museum Beelden aan Zee. Ik ging er heen voor de tentoonstelling ‘Oog, hart en handen’ over de beeldhouwer Jan Meefout (1915-1993). Meefout was een echte houwer en hakker. Hij onderscheidde zich door zijn liefde voor het materiaal. Hij zei vaak dat het beeld al in het steen zat, maar dat hij het alleen nog moest bevrijden. In bijna al zijn beelden staat het vrouwelijk schoon centraal (moeder, verleidster, godin).

De huidige Nieuwe Meersluis (in de wandeling vaak Schinkelsluis genoemd) werd op 1 juli 1942 in gebruik genomen ter vervanging van de Overtoomse Sluis. Die sluis vormde sinds 1808 de scheiding tussen het stadswater van Amsterdam en het boezemwater van Rijnland. Door het toenemende scheepvaartverkeer was deze sluis een knelpunt geworden. Na de bouw van de wijken aan weerszijden van de Schinkel in de jaren twintig was vergroting en verplaatsing van de sluis noodzakelijk. In 1955 kreeg Meefout de grootste opdracht die hij ooit heeft uitgevoerd. De gemeente vroeg hem om aan een stenen muur bij het sluizencomplex een natuurstenen reliëf te maken. Meefout maakte eerst op een groot vel papier een schets: een mens met twee benen op de grond, een zwemmende mens en een mens vliegend door de lucht. Deze gestalten, omringd door een bloem, vogels en een vis, symboliseren de drie elementen, die rondom de sluizen bij elkaar komen: het water van de Schinkel, het land aan weerszijden van het water en de lucht erboven. Vervolgens werd aan de hand van de schets een ontwerp in klei gemaakt en later in gips afgegoten (dit gipsmodel is te zien bij Beelden aan Zee). Daarna werd een groot rechthoekig stuk Muschelkalk met behulp van een drijvende hijsbok tegen de muur opgetakeld en er vast ingemetseld. Vervolgens werd er een houten keet op palen tegen de muur aangebouwd. Twee jaar lang zou Meefout in dit tijdelijk atelier aan zijn reliëf Water, aarde en lucht werken.


bron: Jan Meefout - Monografie van het Sculptuur Instituut - deel 4, 2010 : Jeroen Meefout - Gat groen

HILDO KROP - Kleine plastieken aan het gebouw van het Gerrit v.d.Veen College

Vandaag ga ik nog even door met het Gerrit van der Veen College. In 1925 boetseerde Hildo Krop voor zijn zoontje een olifant en bakte het daarna in de potkachel. Hij vond dat zo leuk dat hij, om de techniek beter te kunnen beheersen, een jaar lang lessen ging volgen in de Quelliniusschool in Amsterdam. Deze techniek inspireerde hem zo dat hij het nieuwe Gemeentelijke Middelbare Meisjesschoolgebouw (nu Gerrit van der Veen College) aan alle kanten voorzag van kleine beeldjes van gebakken aarde.  Aan de Gerrit van der Veenstraat, vlak bij de hoek met de Rubensstraat: een meisjesfiguur. In de Rubensstraat: De schilder Jan Sluijters en een opspringend hert. In de Anthonie van Dijckstraat: een Staande man met rol in rechterhand (dit beeldje is overigens van kalksteen) en een serie beeldjes tussen de bogen aan de lange zijde van de voormalige gymzaal: Clown op gymnastiektoestel, Staand meisje met roeispaan en Staand meisje met tennisracket.

Het duivennest boven Jan Sluijters mag wat mij betreft weggehaald worden.

HILDO KROP - Boer met sikkel en pikhaak en Amor

                                                                  Amor

                                                                  Boer met sikkel en pikhaak

In de Gerrit van der Veenstraat bevindt zich het Gerrit van der Veen College. Het gebouw, uit 1928/30, is ontworpen door de architect Nico Lansdorp. Een man die veel gebouwen in Amsterdam heeft ontworpen (o.a. het Vossius gymnasium en het raadhuis aan de Oude Zijds Voorburgwal).  De ingang van het gebouw aan de Gerrit van der Veenstraat wordt gemarkeerd door een smalle, hoge toren. Volgens het ontwerp zou aan de linkerzijde van deze toren een tweede school gebouwd worden, maar die is niet uitgevoerd. Bovenop de toren staan twee bronzen beelden van Hildo Krop: een man met sikkel en pikhaak en Amor.

Tot in de Tweede Wereldoorlog huisde in het gebouw een Gemeentelijke Middelbare Meisjesschool. In de oorlog hebben de Duitsers het pand in beslag genomen en tot hoofdkwartier van de Sicherheitsdienst (SD) gemaakt.

EDDY ROOS - Monument voor de gevallenen in de Spaanse burgeroorlog

Op het Plein Spanje ’36-’39 (bij het Hagendoornplein) in noord staat het Spanjemonument uit 1986 ter nagedachtenis van de Nederlandse vrijwilligers die gedurende de Spaanse burgeroorlog in de strijd tegen het fascisme zijn gesneuveld. Gesteund door een fragiel lint van roestvrij staal lijken twee vrouwenfiguren om een verticale as te draaien. De bronzen figuren stellen een Nederlandse en Spaanse vrouw voor. Het monument symboliseert behalve de vrijheid en het verlangen naar vrede, ook de strijd tegen het fascisme. Op de gemetselde zuilen bij het beeld staat, in het Nederlands en het Spaans: ‘Ze komen er niet door’.

HANS BAYENS - Hommage aan Nescio

Bavink, Hoyer en Koekebakker op een bankje in het Oosterpark. “Jongens waren we - maar aardige jongens. Al zeg ik 't zelf..”, aldus de openingszin uit het boek Titaantjes van Nescio en op de sokkel van het beeldje Hommage aan Nescio van Hans Bayens (1924-2003).

De plek is raak gekozen: het Oosterpark, waar Nescio zijn figuren af en toe situeert. ‘Heele zomernachten stonden we tegen ’t hek van ’t Oosterpark te leunen en honderd uit boomen.’

Het beeld werd in 1971 geplaatst, tien jaar na de dood van J.H.F. Grönloh (1882-1961) die bekendheid verwierf onder zijn schrijversnaam Nescio (Latijn voor ‘ik weet het niet’). In 1985 werd het beeld van zijn sokkel gehaald en sindsdien spoorloos. Gelukkig had Bayens de oorspronkelijke mal nog en maakte een nieuw afgietsel. In 1988 werd het beeld voor de tweede keer geplaatst.